Crkva Hristovog Vaznesenja u Rogačici

Za nešto više od dve godine, do početka jeseni 1847, trudom i naporom parohijana, uz pomoć praviteljstva, sagrađena je crkva u Rogačici, po meri i potrebama naroda. To potvrđuje pismeni izveštaj sreskog načelnika Stefana Jovovića, sročen u Rogačici, 18. septembra 1847. godine, a adresiran Užičkom okružnom načelstvu:

"Nastojećim Slavno Načelničestvo ponizno izveštavam da je crkva u Rogačici, od nadležnog majstora dovršena, samo za osveštenije nadležnim stoji; za koje su kmetovi nadležne parohije crkve Rogačičke namerili zvati Gosp. Episkopa osveštenija radi, kojima troška potrebuje. Sada, nemajući sumu novaca nadležnome majstoru od 7.044 groša čaršiski kao kusur po ugovoru isplatiti, dok od naroda poznatim računom i prirezom neotkupe. Predali su mi ovo ovdi, molbeno pismeno, da bi ja od Slavnog Načelničestva, iz kase rečenu sumu novca na zajam uzeo i njima radi isplate majstorima dao, pa pošto pokupe od naroda, najdalje do idućeg Mitrova dne, da meni dadu, a ja Slavnome Načelničestvu u isto vreme vratim.

Sprovodeći ja rečeno kmetovsko pismo u originalu Slavnom Načelničestvu, kao jemstvo od kmetova iz sedam sela, molim pokorno da bi mi ono rečenu sumu u 125 dukata cesarski i 44 groša čaršiski, na zajam, bilo iz kase svoje, bilo iz Račansko-Manastirski novaca, poslalo za koje ja dolepodpisani jemstvujući i obvezujući se, da ću mu istu sumu bez daljeg odlaganja o idućem Mitrovu dne uzevši od kmetova, položiti. Pošiljaju se dva kmeta u ime sviju: Pero Milošević i Mićo Martić, budući je sada ljudima iz uzroka navedeni nuždno."

Odgovorom Užičkog okružnog načelstva, od 22. septembra, Rogačičani su bili iznenađeni, ali i podstaknuti da što pre namire sve troškove oko zidanja crkve iz mesnog prireza i osveštaju hram. Umesto novčane pomoći, okružni zvaničnici preporučuju sreskom načelstvu i opštinama da dodatna sredstva obezbede "iz izvora onog na koji je račun i crkva graditi se počela". Isto tako, izostala je očekivana finansijska podrška užičke konzistorije, a u vezi osvećenja crkve, eparhija u Čačku predlaže da se svečanost odloži "za iduće leto", dok episkop Nikifor Maksimović "ne izađe u eparhiju, kako nebi visoko preosveštenstvo posebno dolazilo u Rogačicu i na velikom teretu i trošku na'rodu bilo". Za to vreme, savetuju iz Užičke eparhije, "obštestvo Rogačičko služilo bi se starom crkvom".

I pored raznih iskušenja, istrajni i uporni Rogačičani nisu odustali od nastojanja da se novi hram Hristovog Vaznesenja što pre osvešta, pogotovo što se stara crkva brvnara "premeštanjem poremetila i raspala", te se u njenim prostorijama nije moglo obavljati bogosluženje, Svojdruško-rogačička opština (12. oktobra) preko sreskog načelstva prihvata da se svečani čin miropomazanja odloži za narednu godinu, ali je neophodno da Užička episkopija pošalje u Rogačicu "jedno opredeljeno svjaščano lice", koje bi u novoj bogomolji postavilo na odgovarajuća mesta mo-bilijar, "stvari ili utvari", kako bi se mogli služiti obredi, a "narod preko toliki troškova zadovoljio". U ne-dostatku službenih dokumenata, međutim, nije moguće pra-titi dalju prepisku između nadležne duhovne i svetovne vlasti. Najzad, iz sedmodnevnog raporta sreskog načelnika Stefana Jovovića, od 20. novembra, saznaje se da je, ipak, osvećenje crkve u Rogačici obavljeno 16. novemora 1847. godine, na dan "Sveti mučenika Platona, Romana i Varula", u prisustvu protosinćela iz Čačka, izaslanika episkopa Nikifora Maksimovića

Posle upriličene svečanosti osvećenja, u malom mestu ukraj Drine, sa otvorenim pogledom na Bosnu, među brdima Tare i Povlena, ostalo je da traje lepo monumeitalno crkveno zdanje, kao snedočanstio duhovnog uzleta i osmišljenih napora naroda u zaostalom pograničnom kraju Kneževine Srbije.

Ostaje neutvrđeno ko je uradio građevinski plan parohijske crkve u Rogačici. Zna se, međutim, da su onovremene sakralne objekte projektovali stručnjaci u građevinskom odeljenju Ministarstva unutrašnjih dela za potrebe Ministarstva prosvete i crkvenih dela. Među njima treba istaći, pre svega, prvog školovanog inženjera u Kneževini Srbiji, Slovaka Franca Jankea, koji se oprobao na poslovima javnih i crkvenih građevina. Upravo, u vreme građevinske ekspanzije podignute su crkve u užičkom kraju: Svetog Đorđa u Užicu (1844), cara Konstantina i carice Jelene u Ivanjici (1838) i Hristovog Vaznesenja u Rogačici (1845-1847). Prema prostornim rešenjima i likovnom uobličavanju, sve tri bogomolje su arhitektonski slične -jedino su različitih dimenzija. Po svoj prilici, gradili su ih stručnjaci iz skipe Franca Jankea. Štaviše, ovaj građevinski poslenik iz Slovačke morao je boraviti u Užicu (1841) na poslovima izrade građevinskog plana za zgradu Okružnog načelstva.

Interesantno je napomenuti da je u isto vreme, kada su počeli radovi na podizanju crkve u Rogačici, stigao u Kneževinu Srbiju, na poziv Janka Šafarika, češki inženjer Jan Nevole (1845), za koga se u knjizi Klasicizam kod Srba, bez navoda izvora, tvrdi da je projektovao crkvu Svetog Đorđa u Užicu (građena 1842-1844), što se ne bi moglo prihvatiti. Najzad, posle posmatranja i proučavanja na terenu, stručnjaci Zavoda za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu konstatuju: "Prema nekim podacima hram u Rogačici su gradili isti majstori koji su podigli novu užičku crkvu."

Parohijska crkva Hristovog Vaznesenja u Rogačici ima oblik jednobrodne građevine sa osnovom u vidu slobodnog krsta i podseća na hramove raške škole. Međutim, na njoj nema uobičajenog i tradicionalnog kubeta iznad naosa, glavnog prostora crkve. Umesto toga svetilištem dominira zvonik, koji se uzdiže iznad priprate i to na zapadnoj strani broda. Zidovi crkve su od kamena, a tavanica od opeka. Njihove spoljašnje i unutrašnje strane prekrivene su krečnim malterom. Unutrašnje površine, izvan sačuvanog dela živopisa, imaju belu, a spoljašnje skoro belu boju. Fasada ostavlja impresivan utisak: ima razigranu arhitektonsko-plastičnu dekoraciju raškog građevinskog stila. Sačinjavaju je plitki pilastri (četvrtasti stubovi upola ugrađeni u zid), spojeni lukovima, iznad kojih se nalazi ritmičan niz slepih arkadica, koji teče oko svih strana crkvenog broda. Broj pilastara na fasadi ne prati broj i raspored unutrašnjih pilastara, već ima prvenstveno dekorativnu ulogu, mada nije zanemarljiva ni njihova funkcija konstruktivnih elemenata građevine.

Crkveno zdanje u Rogačici relativno je velikih dimenzija. Spoljna dužina broda i apsidaliog dela iznosi blizu 15 metara (14,90), a širina 8,50 metara, Dok je raspon apside (polukružnog oltarskog zida) 6,50 metara. Unutrašnja dužina priprate, naosa i oltara ukupno iznosi 12,40, a unutrašnja širina broda je 6,40, dok je raspon apside 4,20 metara.

Visina temena krova broda doseže 8,50 metara, a apside 7,20, dok visina krova zvonika do podnožja krsta dostiže 20,40 metara (za više od pet metara veća je od dužine građevine). Unutrašnja visina od poda do tavanice broda iznosi 7,50 metra, a visina unutrašnjosti zvonika do podnožja krova iznosi 15,75 metara. Visina apsidalnog i pevničkog prostora znatno je niža od tavanice crkvenog broda. Unutrašnja artikulacija prostora broda sa bačvastim svodom podeljena je na pet traveja, od kojih tri pripadaju naosu, a po jedan priprati i oltarskom prostoru. Granicu između njih čine vidno istaknuti pilastri, spojeni odgovarajućim lukovima. Gornji deo pregradnog zida između naosa i priprate nose dva masivna pilastra. Proskomidija (prostor za pripremanje liturgije) i đakonikon nisu odvojeni pregradnim zidom, već sa oltarom čine jedinstven prostor.

Pored glavnog ulaza (portala), crkva ima još jedna vrata na severnoj strani naosa. Na južnoj strani naosa nalaze se dva, a u oltarskom delu i severnoj strani naosa po jedan prozor. Krov podužnog broda je dvoslivni, a zvonik ima kvadratnu osnovu i četvoroslivni krov, koji se završava kuglom na kojoj dominira krst; sa svake strane kupola zvonika ima po jedan prozor.

Iz narodnog pamćenja saznaje se da su na crkvenom kubetu postojala dva stara zvona. Njihovi reski zvuci nadaleko su odjekivali, a čuli su se i u susednoj Bosni. Zvona su opljačkali austrijski soldati u Prvom svetskom ratu. Sada crkva u Rogačici ima tri zvona: priložio ih je svetilištu Panta Tadić, trgovac iz Beograda, rodom iz Lještanskog.

U celini, prilikom arhitektonskog oblikovanja crkve Hristovog Vaznesenja u Rogačici, nije zanemarena njena namena, ali je bio prevashodan estetski izgled, što proizilazi iz sklada, ravnoteže i mirnoće monumentalne građevine. Stiče se opšti utisak da je na hramu naglašeno njegovo visinsko uzdizanje, klišenje, što simbolično iskazuje duhovne vertikale naroda pored granice, dotad stalno pritiskivanog i sputavanog u blizini muslimanskih naselja pored Drine.

Unutrašnjost crkve u Rogačici ima obimnu i zanimljivu slikarsku dekoraciju. Nju sačinjavaju ikonostas, ikone na arhijerejskom prestolu i živopis na zidovima, izveden u tehnici sesso na suvom malteru. Autor slikarskog ansambla je likovni umetnik Dimitrije Posniković, koji se potpisivao sa "Dimitrije Posnik, živopisac karlovački". Prema poznatom istoričaru umetnosti Pavlu Vasiću, hram je ikonopisan i živopisan 1857. godine, iz kojeg je vremena ostao pisani beleg na zapadom zidu u unutrašnjosti, iznad glavnog portala:

"Vo slavu svjataja Trojici pri vladjevšem blagovernom gospodinu knjazu serpskom Aleksandru Karađorđeviću, blagoslovenijem preosvjaščenjejšago episkopa gospodina Joanikija, podigoša hram Vaznesenija Gospodnjeg ova sela: Rogačica, Lještansko, Sijerač, Zarožje, Kostojevići, Jelovik, Jakalj i Svojdrug 1857. godine."

Svestrani likovni umetnik, priznat i poznat, Dimitrije Posniković (Osijek, 1814, Beograd, 1891), učenik je glasovitog slikara Dimitrija Avramovića. Prilikom oslikavanja Saborne crkve u Beogradu, upoznao je slikara Miliju Markovića, sa kojim je često sarađivao, posebno za vreme boravka i svestrane aktivnosti u užičkom kraju, gde je radio na živopisanju hrama Svetog Đorđa u Užicu (1851), manastira Rače (1854) i crkve u Požegi.

U ranom periodu stvaralaštva Dimitrije Posniković bio je pod uticajem slikara nazarena. Kasnije nastoji da izgradi svoj stil. Specifičnost njegovog likovnog izraza je ustaljeni kanon proporcije lica, koje karakterišu visoko čelo, široko osvetljen nos i mala usta. Na početku ume-tničkog rada kolorit mu je bio sastavljen od plavičastih tonova, a zatim na slikama preovlađuju nijanse toplih crvenkastih boja, dok su svetli i tamni kontrasti naglašeni crnim koloritom.

Ima nagoveštaja u “Letopisu crkve u Rogačici” da je Dimitrije Posniković, zajedno sa Milijom Markovićem (1812-1877), ikonopisao i živopisao hram Hristovog Vaznesenja. Na nepune tri stranice navode se podaci iz biografije M. Markovića i govori o njegovom umetničkom radu. Sem konstatacije da je sa Dimitrijem Posnikovićem "slikao crkve u Rogačici i Staparima", nema drugih podataka.

Ikone i zidne slike hrama u Rogačici nastale su u periodu u kome je Dimitrije Posniković ispoljavao sopstveni slikarski izraz. Međutim, one su do naših dana dospele u znatno izmenjenom izgledu, što je posledica taloženja čađi, neveštog čišćenja i neukog premazivanja bojom i preslikavanja koje je urađeno 1936. godine. Imajući u vidu da je nastao u istoj deceniji minulog veka, može se pretpostaviti da je živopis crkve bio sličan slikama manastira Rače.

Najbolje očuvana dela Dimitrija Posnikovića, koja su u ovom hramu zadržala svoj prvobitni izgled, predstavljaju dve ikone na arhijerejskom prestolu. Na levoj je prikazan Sveti Sava, prvi arhiepiskop srpski, a na desnoj strani Sveti Stefan, srpski kralj Stefan Prvovenčani. Obe figure su date u frontalnom izgledu, u blagim pokretima glave. U koloritu su zastupljene crvena, svetloljubičasta, purpurna, zelena, oker i smeđa boja. Ikone su slikane na platnu u baroknim ramovima.

U sagledavanju ikonostasa uočavaju se uobičajene ikone. Na dvokrilnim carskim dverima nalazi se scena Blagovesti sa Bogorodicom na levom i arhanđelom Gavrilom na desnom krilu. Vrata proskomidije "nose" figuru arhanđela Mihaila, a vrata đakonikona arhanđela Gavrila. Ove ikone imaju skromni likovni kvalitet. Očigledno je da su preslikavane. Inače, one predstavljaju najsvetliji deo ikonostasa; na njima upadljivo dominiraju crvena, ružičasta, plava i smeđa boja.

Između carskih i bočnih dveri, na nešto nižem nivou, u većim dimenzijama, prepoznatljive su ikone Bogorodice sa malim Hristom na levoj i velika figura Isusa Hrista, muževnog izgleda i crne kose, na desnoj strani (odeća ima zastupljenu plavu i smeđu boju, a pozadina smeđ ton). Nim-busi (oreoli) na ovim ikonama su srebrnaste boje. Slike na dverima, kao i ove dve ikone, imaju rezbarni okvir sa biljnom ornamentikom.

Na sledećem delu ikonostasa, na levoj i desnoj strani, nalaze se dva reda ikona. U donjem su scene iz ciklusa Velikih praznika. Tu su kompozicije: Rođenje Hristovo, Krštenje Hristovo, Vaskrsenje Hristovo, Vaznesenje Hristovo, Preobraženje i Duhovi. U gornjem nizu nalaze se ikone sa likovima apostola. Tu nedostaje šesta ikona na desnoj strani. U likovnom izrazu portreta svetaca preovlađuju crvena, zelena i žuta boja. Figure u donjem redu oslikane su u živim pokretima. Između krila ova dva reda je velika ikona Sveta Trojica. Središni deo ikonostasa završava se velikim krstovima, a na vrhu je Raspeće. Ispod njega je predstava Neurukotvorenog obraza. Levo stoji slika Bogorodice, a na desnoj strani Jovana Krstitelja.

Likovna i prostorna artikulacija živopisa crkve, iako nepotpuna i u izmenjenom izgledu, sačuvana je u sva tri dela hrama. Slike su prilagođene raspoloživim površinama: u gornjim zonama figure su manje, a u donjim nizovima izduženije. U najnižem nizu južnog zida naosa naslikani su likovi: Svetog Jovana Krstitelja, Svetog Stefana Arhiđakona, Svetog velikomučenika Teodora Torona i jedne velikomučenice. Iznad njih su dve nepoznate figure, scene Blagovesti, Uspenje Hristovo, Uspenje Bogorodice i prizor iz ciklusa Hristovih čuda. U najnižem redu severnog zida naosa nalaze se slike Svetog Pantelejmona, jednog nepoznatog svetitelja, Svetog Georgija, Svetog Dimitrija, Svetog Kirijaka Otšelnika i Svetog Nikole. Iznad njih su Vaskrsenje i Vaznesenje Hristovo. Zapadni zid naosa pokrivaju ove slike: prvi red: Sveta Paraskeva, Sveti car Konstantin i carica Jelena, Sveti Kuzma i Damjan i Blaga Marija; drugi red: portreti srpskih vladara svetitelja, a među njima: Stefan Prvovenčani, car Uroš, car Lazar i četiri neutvrđena svetitelja; treći red sadrži tri neidentifikovane kompozicije.

Na istočnoj strani oltarskog zida naslikani su: Sveti Sava, Vasilije Veliki, Gligorije Bogoslov, Jovan Zlatoust i jedan nepoznati arhijerej. U polukaloti oltara nalazi se velika kompozicija Bogorodice sa arhanđelima Gavrilom i Mihailom. Pozadina figura je prekrečena. Na tavanici oltarskog traveja su dvanaest medaljona sa likovima apostola.

U prolazu između naosa i priprate smeštene su impresivne freske: Rođenje Hristovo i Vaznesenje Hristovo, a na istočnom zidu priprate naslikane su kompozicije Bogorodice sa malim Hristom na levoj i poprsje Hrista na desnoj strani. Dve interesantne scene iz ciklusa Hristovih čuda, koje se nalaze u najvišoj zoni zapadnog traveja naosa, znatno su svetlije od ostalih slika i podsećaju na srpsko slikarstvo krajem 13. i početkom 14. veka.

Stevan Ignjić - preuzeto iz časopisa "Bajnobaštanska Baština"